Volkskunst 202506 - Editoriaal
Terug naar Volkskunst 202506
Geamuseerd of geïnformeerd?
We krijgen ongevraagd allerlei berichten via diverse kanalen, het ene al spectaculairder dan het andere. Welke van deze berichten is te vertrouwen en welke zijn compleet gefantaseerd of getrukeerd? In hoeverre heeft deze berichtenstroom een invloed op ons denken? In welke mate doet de fantasie ook zijn intrede in volkskunst?
Neil Postman (1931-2003) was een Noord-Amerikaanse professor en schrijver. Hij schuwde digitale technologie, computers en mobiele telefoons. Hij keek kritisch neer op al wie deze dingen gebruikte. Van hem komt de quote: ... Americans are the best entertained and quite likely the least well-informed people in the Western world(1). We laten deze bewering voor rekening van de auteur. Toch zet ze ons aan het denken over onze eigen situatie. Hoe gaan wij om met informatie, zeker deze die gratis aangeboden wordt?
Foto: monument ter herinnering aan het feit dat op 30 oktober 1938 op de Amerikaanse radiozender een hoorspel werd uitgezonden, waarin een invasie vanuit de planeet Mars werd gesimuleerd. De uitzending veroorzaakte paniek bij een deel van de luisteraars, ondanks de intro waarin werd gesteld dat het om een hoorspel ging(2).
Er zijn twee manieren om de mensen te de-informeren. Een eerste: geen of zo weinig mogelijk communiceren. In de huidige wereld niet gemakkelijk, tenzij de persoonlijke vrijheid van mensen sterk aan banden wordt gelegd. Een tweede, sympathiekere methode, bestaat erin mensen te verdrinken in een overvloed van informatie zoals we dat nu meemaken. Te veel aan informatie dwingt ons om zelf te analyseren, te selecteren en te synthetiseren. Een hele opdracht in ons jachtige bestaan. Het gevolg laat zich al raden: enkel aan de meest simplistische en rechtlijnige boodschap wordt geloof gehecht. Dat leidt tot vooroordelen en op een bepaalde moment zijn we te oud om nog van gedacht te veranderen, laat staan genuanceerd te denken.
Het denken wordt nog op een lager pitje gezet wanneer we onze toevlucht nemen tot bepaalde vormen van artificiële intelligentie. Nemen we bijvoorbeeld ChatGPT(3). Na het aanmaken van een account, kunnen we het systeem vragen om voor ons een tekst te schrijven.
We stellen de volgende vraag: “Ik ben actief beoefenaar van volksdans. Hoe belangrijk zijn traditionele Vlaamse volksdansen als immaterieel cultureel erfgoed?”
Wat krijgen we als antwoord?
Traditionele Vlaamse volksdansen zijn van groot belang als immaterieel cultureel erfgoed, omdat ze: (1) Culturele identiteit en verbondenheid uitdrukken: volksdansen vertellen verhalen over de geschiedenis, gebruiken en waarden van een gemeenschap; (2) Generaties met elkaar verbinden: ze worden vaak mondeling en door voordoen doorgegeven, waardoor jongere generaties kennismaken met tradities; (3) Sociale cohesie bevorderen: dansen in groep versterkt het gemeenschapsgevoel en bevordert sociaal contact; (4) Artistieke expressie en folklore behouden: muziek, kostuums, bewegingen en rituelen dragen bij aan een rijk cultureel landschap.
Het antwoord klinkt behoorlijk en bevat belangrijke elementen van erkenning.
Onze volgende vraag luidt: “Tot welke organisaties kan ik me wenden voor meer informatie?”
ChatGPT maakt in het antwoord enkel melding van Danspunt, het ons minder bekende ETWIE (Erfgoed van Techniek Wetenschap en Industrie) voor het bewaren van immaterieel erfgoedpraktijken (inclusief ambachten zoals kostuumverzorging), CEMPER (Centrum voor Muziek en Podium Erfgoed) waarmee we al samenwerken, WIE (Werkplaats Immaterieel Erfgoed) eveneens een erfgoedpartner.
Geen melding van IVV of VVKB. Dus geven we de opdracht: “Vertel me meer over IVV en vertel me meer over VVKB”.
Terstond krijgen we een overzicht van de activiteiten van beide vzw’s, geplukt van de respectievelijke websites. Het besluit voor IVV luidt:
IVV speelt een cruciale rol in het behoud en de revitalisering van Vlaamse volkscultuur. Ze combineert praktijk (dans/muziek) met academische studie en publieke educatie, ondersteund door sterke archiefwerking en het tijdschrift Volkskunst.
Als besluit voor VVKB lezen we:
De VVKB speelt al meer dan 70 jaar een centrale rol in het behoud, de verspreiding én vernieuwing van Vlaamse volksdans, muziek, tradities, vendelzwaaien en meer. Ze combineert vorming, evenementen en communicatie vanuit een sterke organisatorische structuur en samenwerking met andere erfgoed- en dansplatformen.
Een minpunt: de tekst over VVKB begint met het logo van IVV, weliswaar gecombineerd met beelden van dansende VVKB-groepen. Wanneer we beide samenvattingen vergelijken, staan bepaalde woorden vet gedrukt bij IVV en niet bij VVKB.
We bevragen het systeem met meer technische onderwerpen: “Wie of welke organisatie in Vlaanderen kan me helpen aan informatie over de kadril als Vlaamse traditionele dansvorm?”
Hierop volgend antwoord:
In Vlaanderen zijn er verschillende organisaties die je kunnen helpen aan informatie over de kadril, een traditionele Vlaamse dansvorm. De meest relevante zijn: (1) Danspunt; (2) VVV (Vlaamse Volkskunstverenigingen: www.vlaamsevolkskunst.be); (3) Kunstwerkt; (4) CEMPER; (5) plaatselijke volksdansgroepen of erfgoedverenigingen.
De kwaliteit van dat antwoord laat te wensen over. De VVV bestaat niet als organisatie. Vermoedelijk wil de foutieve URL verwijzen naar IVV. ‘Kunstwerkt’ heeft helemaal niets te maken met de kadril als dans.
Toch verbaast het systeem ook in positieve zin. Dat stellen we vast in het antwoord op de vraag: “Waar kan ik informatie vinden over de Pinksterkadril?”
We drukken hier het volledige antwoord af.
De Pinksterkadril is een traditionele Vlaamse kadril, die oorspronkelijk in verband stond met Pinksteren (Pentecost), en die tegenwoordig nog terug te vinden is in het archief van het Instituut voor Vlaamse Volkskunst (IVV). Hier vind je enkele nuttige bronnen om meer te ontdekken:
1. IVV – Kadrils uit de archieven: het Instituut voor Vlaamse Volkskunst publiceert een bundel “Kadrils uit de archieven”, waarin ook de Pinksterkadril is opgenomen — een instructieboekje (€ 8) met beschrijvingen en toelichting van deze danstraditie en.wikipedia.org+4webwinkel.instituutvlaamsevolkskunst.be+4abs.lias.be+4.
2. Regionale dansarchieven: in archieven zoals scopeArchiv (Belgisch Vlaams folkloristisch beeldmateriaal) wordt de Pinksterkadril vermeld binnen studies over volksdansen (jaren 1993–2011) abs.lias.be. Deze collecties bevatten vaak foto’s, partituren of demonstratievideo’s van de dans.
3. Lokale gilden en volksdansgroepen: schuttersgilden of volksdansverenigingen in regio’s als Vosselaar documenteren soortgelijke kadrils, hoewel niet altijd specifiek die van Pinksteren. Hun praktijk geeft inzicht in opbouw en uitvoering van quadrille-stijl dansen die verwant zijn sint-sebastiaansgilde-vosselaar.be.
Aanpak om zelf verder te verkennen
Stap 1: Bezoek de webwinkel van het IVV of neem contact op om de bundel Kadrils uit de archieven te bestellen.
Stap 2: Raadpleeg scopeArchiv of neem contact op met het Vlaams Dansarchief voor studies en beeldmateriaal over de Pinksterkadril.
Stap 3: Bezoek lokale volksdansgroepen of gilden in jouw regio (bv. Vosselaar), vaak organiseren zij workshops of demonstraties.
Stap 4: Bibliotheken van etnografisch onderzoek of Vlaamse erfgoedinstellingen bevatten soms partituren en dansbeschrijvingen.
Kort overzicht: De Pinksterkadril is een folkloristische kadril uit Vlaanderen, geïnspireerd op het feesten rond Pinksteren. Hij is beschreven in het IVV-archief, vernoemd in scopeArchiv, en verwant aan andere quadrille-kadrils zoals die gedocumenteerd bij gilden in de Kempen. Met bundels, archieven en lokale dansverenigingen kun je zowel theoretische als praktische info vinden.
Dit behoorlijk antwoord was klaar binnen de 5 seconden. Er wordt informatie geplukt uit verschillende bronnen. De verwijzingen zijn juist. De link naar LIAS wijst op een potentieel om uitgebreide gegevensbanken in een minimum van tijd te doorzoeken.
Wat gebeurt er wanneer we een nonsens vraag stellen zoals: “Ik wens informatie over de Kriekenschottisch?”
Hieronder het even amusant als nutteloos antwoord.
De kriekenschottisch is een traditionele Vlaamse volksdans die deel uitmaakt van het bredere genre van schottische dansen. De kriekenschottisch is een variant van de schottisch (ook geschreven als schottische), een dans die in de 19e eeuw populair werd in Europa. De schottisch is een tweekwartsmaat dans (zoals de polka), met een vrij eenvoudige basispas, die meestal wordt uitgevoerd in koppels. De kriekenschottisch is een Vlaamse bewerking, met typische folkloristische elementen, en wordt vaak gedanst op volksmuziek met accordeon, viool of doedelzak. De naam verwijst naar “krieken”, wat zure kersen zijn — mogelijk een verwijzing naar een lokaal lied of feest waarbij deze dans werd gedanst.
Structuur van de dans: Hoewel er regionale variaties bestaan, bevat de kriekenschottisch doorgaans: 4/4 maatsoort; een vast patroon van stappen: pasjes opzij, draaien, en wisselen van richting; wordt meestal in paren gedanst, soms in een kring of in lijnen. De choreografie is meestal vrij eenvoudig en repetitief, zodat ze makkelijk is mee te dansen op volksfeesten.
Muziek: de muziek bij de kriekenschottisch is levendig, in matig tempo, vaak met accordeon als leidend instrument. De melodie is typisch vrolijk en dansbaar. Soms wordt er gezongen tijdens de dans, met ludieke of romantische teksten. Het lied “De kriekenschottisch” is in sommige streken gekend en gezongen, met daarin teksten over krieken (zure kersen), liefde en plezier.
Waar zie je de kriekenschottisch?
Op volksdansfestivals in België, vooral in Vlaanderen.
Tijdens folklorefeesten of historische evenementen.
Bij dansgroepen en erfgoedevenementen die Vlaamse tradities in stand houden.
En nu maar op zoek gaan naar de ‘Kriekenschottisch’!
ChatGPT kan informeren en amuseren. Enkel wie niet gehinderd wordt door enige voorkennis kan lelijk in de val lopen. Nog deze waarschuwing: gevoelige data (zoals bijvoorbeeld persoonsgegevens) posten we niet op ChatGPT, want privacy is niet gewaarborgd.
Gert Laekeman
1. https://libquotes.com/neil-postman/quote/lbs2f5o : geraadpleegd op 15 juni 2025
2. Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/The_War_of_the_Worlds_(hoorspel): geraadpleegd op 15 juni 2025
3. https://chatgpt.com : geraadpleegd op 15 juni 2025
Terug naar Volkskunst 202506